Μια επικράτεια της ανάγνωσης

Μια επικράτεια των βιβλίων

Γρηγόρης Ιωάννου

«Πάντοτε μου κακοφαίνεται λιγάκι με τα βιβλία που καταλήγουμε αμέσως σε μεγαλόσχημες κουβέντες. Έρωτας για τα βιβλία, Μίσος για τα βιβλία. Μανία της ανάγνωσης... Μα την πίστη μου, όταν σκέφτομαι τα βιβλία, φαντάζομαι ένα αγόρι καθισμένο στο βάθος του κήπου, με ένα βιβλίο στα γόνατα.

Είναι και δεν είναι εκεί. Το φωνάζουν (ποιος άλλος;) η οικογένεια, ο θείος που μόλις έφτασε, η θεία που θα φύγει: «Έλα να πεις αντίο!» «Έλα να πεις καλημέρα!» Να πάει, να μην πάει; Το βιβλίο ή η οικογένεια; Οι λέξεις ή το σόι; Η επιλογή της διαστροφής ή εκείνη της αρετής; Ο θείος είναι εδώ, η οικογένεια μαζεμένη γύρεω από το τραπέζι, μιλούν για τον καιρό και το μικρό αγόρι που βρίσκεται στο βάθος του κήπου προσποιείται πως ακούει. Αλλά έχει την ηρεμία του, τις δικές του έγνοιες, την αόρατη πορεία του Μιχαήλ Στρογκόφ μέσα από τη στέπα, κι όλα αυτά ανάμεσα στη φασαρία από τις καράφες, τις πετσέτες, τις φωνές, τα γέλια.

Τι είναι η ανάγνωση; Ένας τόπος μη τόπος, ένας χρόνος που δε μετριέται με το χρόνο, μια γλώσσα που δεν είναι μιλιά. Αυτός ο τόπος, αυτός ο χρόνος, αυτή η γλώσσα μπορούν να γίνουν αντικείμενο πόθου, αφήνουν να προαισθανθεί κανείς μια ειδική μορφή γνώσης, ίσως και αποκάλυψης.»

Επίμετρο του Μισέλ Κρεπύ στο βιβλίο του Τζώρτζ Στάινερ, Η σιωπή των βιβλίων, Ολκός

Γι' αυτόν τον πόθο κουβεντιάζουμε εδώ σήμερα. Για την χαρά και την ευχαρίστηση που δίνει στον άνθρωπο το διάβασμα. Γι' αυτήν την ειδική μορφή γνώσης που του παρέχει απαντήσεις στα ερωτήματά του, πληρέστερη κατανόηση του κόσμου που τον περιβάλλει, την παρήγορη πληροφόρηση πως όσα σκέφτεται και νιώθει, συνήθως δεν απέχουν πολύ από εκείνα που σκέφτονται και νιώθουν οι συνάνθρωποί του.

Το ερώτημα που τίθεται είναι αν τα σχολεία μας καλλιεργούν στους μαθητές του τον πόθο της ανάγνωσης. Αν ευνοούν τον ερχομό της αποκάλυψης για την οποία κάναμε λόγο νωρίτερα.

Μια επικράτεια ανάγνωσης

εικονογράφηση του Axel Scheffler από το βιβλίο της Julia Donaldson, Η ιστορία του Ηλία που αγαπούσε τα βιβλία, Πατάκης

Τα τελευταία χρόνια, η φιλαναγνωσία , όπως συνηθίσαμε να τη λέμε, παρόλο που εντάχθηκε στα προγράμματα σπουδών άλλοτε ως μάθημα ξεχωριστό και άλλοτε μέσω της διάχυσής της στα μαθήματα του ωρολογίου προγράμματος, δεν βρήκε τον βηματισμό της. Η σύγχυση και η ασάφεια που χαρακτήρισαν τόσο τους σκοπούς όσο και τα μέσα με τα οποία έγινε αντιληπτή, προσδιόρισαν και τις διδακτικές προσεγγίσεις που επιχειρήθηκαν.

Η φιλαναγνωσία , όταν δεν χρησιμοποιήθηκε ως επιπλέον χρόνος για τη διδασκαλία άλλων μαθημάτων, έγινε φωτοτυπία με αποσπάσματα από βιβλία, παράγραφοι που συνοδεύονται από φύλλα εργασίας με ερωτήσεις κατανόησης, πολλαπλών επιλογών, σωστού – λάθους. Έγινε βιβλίο, συχνά πρόχειρα επιλεγμένο, για να διαβαστεί και να συμπληρώσει εργαλειακά μια διδασκαλία για την αποδοχή και τη διαφορετικότητα, τα συναισθήματα ή τον σχολικό εκφοβισμό. Έγινε έκθεση βιβλίου και επίσκεψη συγγραφέα στο σχολείο. Δεν έγινε, δυστυχώς, πραγματικό βιβλίο και χρόνος για την ανάγνωσή του.

Παράλληλα, η πίεση που ασκείται σε πολλές τάξεις για υψηλές σχολικές επιδόσεις, ωθεί στο είδος της ανάγνωσης που κάνουμε όταν αναζητούμε πληροφορίες. Πρόκειται ασφαλώς για μία δεξιότητα πολύ σημαντική για την ακαδημαϊκή πρόοδο του μαθητή, εκτοπίζει όμως από τη σχολική τάξη το διάβασμα που δεν έχει άλλο στόχο πέρα από την απόλαυση που χαρίζει στον αναγνώστη, αυτό που όλοι αναγνωρίζουμε την αξία του αλλά ποτέ δεν του δίνουμε τον χρόνο που του πρέπει.

Ακόμα περισσότερο, «σχολειοποιούμε» την ανάγνωση όταν αναθέτουμε εργασίες στους μαθητές ως αποδείξεις πως πράγματι διάβασαν το κείμενο που τους ζητήσαμε. Έχουμε όλοι ακούσει γονείς να διαπιστώνουν πως στο παιδί τους δεν αρέσουν τα βιβλία, δεν αγαπά το διάβασμα. Εμείς συνήθως τους διαβεβαιώνουμε πως αυτό θ' αλλάξει, όταν το παιδί συναντήσει το βιβλίο που θα το συγκινήσει βαθιά. Είναι όμως σκόπιμο να σκεφτούμε αν η δική μας προσέγγιση στο σχολείο διευκόλυνε τη συνάντηση αυτή. Δε θα πρέπει να απορούμε όταν τα παιδιά δυσφορούν στις ενάρετες προτροπές φιλαγνωσίας που τους απευθύνουμε. Η ανάθεση εργασιών μετά το διάβασμα, οδηγεί την προηγούμενη αναγνωστική απόλαυση σε ματαίωση και καθιστά το βιβλίο, στην αντίληψη πολλών παιδιών, μπελά κι ανοησία.

Μια επικράτεια ανάγνωσης

εικονογράφηση της Emily Gravett από το βιβλίο του A. F. Harrold, Ο φανταστικός φίλος, Μεταίχμιο

Να μιλήσουμε για το πόσο λείπουν από τα σχολεία μας οι ζωντανές και ενημερωμένες βιβλιοθήκες, είναι περιττό. Στο περιβάλλον της τα παιδιά θα είχαν την ευκαιρία να εμπλουτίσουν τα αναγνωστικά τους ερεθίσματα και να διαμορφώσουν πληρέστερη σχέση με το βιβλίο. Ο διδακτικός μας προσανατολισμός να αποδράσει από την ομηρεία της διεκπεραίωσης του σχολικού εγχειριδίου και να αναχθεί σε πολύμορφες και πολύτροπες διαδρομές προσέγγισης της γνώσης. Να ευχηθούμε πως το νεότευκτο δίκτυο σχολικών βιβλιοθηκών θα ανταποκριθεί στους στόχους της δημιουργίας του και δεν θα γίνει κρίκος στη μακρά αλυσίδα των αποσπασματικών εγχειρημάτων του παρελθόντος.

Σε κάθε περίπτωση, η δημιουργία μιας βιβλιοθήκης στην τάξη μας είναι απολύτως εφικτή και αναγκαία. Θα αλληλεπιδρά με τη βιβλιοθήκη του σχολείου, θα εμπνέεται και θα τροφοδοτείται από αυτήν. Επιμένουμε στη βιβλιοθήκη της τάξης, ακόμα και αν υφίσταται σχολική βιβλιοθήκη, γιατί είναι σημαντικό να έχουν τα παιδιά διαρκώς μπροστά στα μάτια τους τα βιβλία. Μ' αυτό τον τρόπο τα οικειοποιούνται, τους αφιερώνουν περισσότερο χρόνο, τα επιλέγουν πιο συνειδητά. Τρόποι για να συγκεντρώσουμε βιβλία υπάρχουν πολλοί. Προσφορές μαθητών, συναδέλφων, του συλλόγου γονέων, δικά μας βιβλία. Βιβλία που θα βρούμε σε παζάρια εκδοτών και προσφορές βιβλιοπωλείων. Ο υπεύθυνος για τη βιβλιοθήκη εκπαιδευτικός θα επιλέξει τα κατάλληλα για τα παιδιά βιβλία, αποβλέποντας στη διαμόρφωση μιας αλληλουχίας αναγνωστικών προτάσεων. Συγκροτεί μία βιβλιοθήκη που θα ισορροπεί ανάμεσα στους κλασσικούς τίτλους και στις νέες προτάσεις, στα βιβλία λογοτεχνίας και στα βιβλία γνώσεων, σε εκείνα με χαμηλό βαθμό δυσκολίας και σε άλλα πιο απαιτητικά. Δε θα παραλείψει τα τόσο σημαντικά για τη δημιουργική πρόσληψη, βιβλία χωρίς κείμενο.

Στην τάξη μας κανέναν δεν ενδιαφέρει τι διαβάζει ο άλλος. Στόχος μας είναι εξασφαλίσουμε πως οι μαθητές μας έχουν τη δυνατότητα της ελεύθερης επιλογής του βιβλίου που θα διαβάσουν. Μόνο αν αντιπαρατεθούν με το κείμενο θα μπορέσουν να διαμορφώσουν την αναγνωστική τους ταυτότητα, ακόμα και αν η επιλογή τους αποδειχθεί εσφαλμένη, ιδίως τότε. Μόνο αν μάθουν να αναζητούν βιβλία για τον εαυτό τους. Βιβλία που αντιλαμβάνονται πως έχουν ανάγκη τη δεδομένη στιγμή. Ο δικός μας ρόλος είναι να διακρίνουμε τις αναγνωστικές επιθυμίες των παιδιών και να τις πλαισιώνουμε κατάλληλα διευρύνοντας τον ορίζοντά τους.

Διαθέτουμε στα παιδιά, στο ξεκίνημα της σχολικής εργασίας κάθε ημέρας, δέκα έως δεκαπέντε λεπτά για διάβασμα. Μόνο διάβασμα. Κάθε μέρα, κάθε παιδί. Ο δάσκαλος στο γραφείο του διαβάζει κι αυτός το δικό του βιβλίο.«Η πρόταση είναι απλή, διαβάζουμε στην παρουσίαση της δραστηριότητας στην ιστοσελίδα bookbook, και δεν απαιτεί καμιά ιδιαίτερη οργάνωση, προϋποθέτει όμως πως ο δάσκαλος θα αναγνωρίζει τη σπουδαιότητα της καλλιέργειας αναγνωστικών συνηθειών στα παιδιά ως το πρώτο σκαλί για ένα δια βίου αναγνώστη. Ο δάσκαλος δεν πρέπει να θεωρεί την ανάγνωση ως ένα μέσο εκμάθησης γλωσσικών κανόνων ή ανάδειξης ηθικών και διδακτικών προτύπων. Θα πρέπει να αναγνωρίζει στα βιβλία έναν ολόκληρο κοσμο που έχει τη δύναμη να μεταμορφώνει απροσδόκητα, κι όχι ένα δρόμο για να παρουσιάσει ένα θέμα στα παιδιά, π.χ. τη φιλία, την ειρήνη, την καταστροφή του περιβάλλοντος κλπ.

Σας προσκαλώ σε μία νοερή επίσκεψη στην τάξη μας. Το ρολόι στον τοίχο δείχνει 8 και 20. Τα παιδιά μόλις άφησαν στην κρεμάστρα ζακέτες και μπουφάν και τώρα παίρνουν από τα ράφια της βιβλιοθήκης τα βιβλία που έχουν διαλέξει. Κάθονται στη θέση τους κι ανοίγουν το βιβλίο τους στη σελίδα που το άφησαν χθες. Το ίδιο κάνω κι εγώ. Οι κουβέντες και οι ψίθυροι σβήνουν σιγά σιγά. Το φως της μέρας χαϊδεύει τα μαλλιά τους. Όσο βυθίζονται στις σελίδες του βιβλίου τους τόσο απομακρύνονται από τις ρωγμώδεις τελετουργίες μιας συνηθισμένης μέρας στο σχολείο. Τώρα θα βρουν τις ιστορίες τους, θα ταξιδέψουν σε τόπους κι εποχές, θα συναντήσουν τους ήρωές τους, τον εαυτό τους τον ίδιο. Η σιωπή που απλώνεται στην τάξη είναι εύλαλη γιατί δεν είναι επιβεβλημένη. Κάτω από το πέπλο της βλασταίνει η επιθυμία για γνώση και κατανόηση. Χάρτες απροσδόκητων διαδρομών σχεδιάζονται εντός τους. Μια επικράτεια ανάγνωσης αγκαλιάζει τα παιδιά, τα καλεί να γίνουν πολίτες της και να κατοικήσουν τις παρυφές της.

Μια επικράτεια ανάγνωσης

εικονογράφηση της Μυρτώς Δεληβοριά από το βιβλίο του Αντώνη Παπαθεοδούλου και Δικαίου Χατζηπλή, Χαριστική βιβλιοθήκη, Πατάκης

Όταν ζητήσω από τα παιδιά να ολοκληρώσουν τη σελίδα που διαβάζουν και να επιστρέψουν το βιβλίο στο ράφι του πολλά συνεχίζουν σα να μην άκουσαν τίποτα απ' ό,τι είπα. Κι όταν τους το ζητήσω ξανά, θα το κάνουν απρόθυμα, αφού προηγουμένως γκρινιάξουν ζητώντας να τα αφήσω να διαβάσουν λίγο ακόμα. Ο Γιάννης έκλεισε χθες το βιβλίο του λέγοντας μου: « κύριε, ήταν το δέκατο που διάβασα απ' την αρχή της χρονιάς» κι αμέσως τρία, τέσσερα ακόμα παιδιά ακούστηκαν να λένε πως κι αυτά τόσα έχουν διαβάσει ή και περισσότερα.

Σήμερα το πρωί, ο Ηλίας διάβασε σελίδες από το «Αίνιγμα της σφίγγας». Ο Στέλιος τον «Γύρο του κόσμου σε 80 ημέρες», ο Νικόλας «Μιχαήλ Στρογκώφ», η Διονυσία τον «Θησαυρό της Βαγίας», η Βάλια τον «Μυστικό κήπο», η Στέλλα την «Χώρα των λουλουδιών», ο Λευτέρης «Σπασίκλα 12», ο Γιάννης «Το μυστικό του δούλου», ο Ερμής «Σπασίκλα 1», ο Φώτης τον «Νικόστρατο», η Βασιλική «Πιτζάμα πάρτι», ο Διονύσης τον «Καπετάν Βράκα», η Ιονέλα «Χάρι Πότερ», η Στέλλα «Ροβινσώνα Κρούσο», η Δήμητρα την «Ξενέρωτη 9» και ο δάσκαλός τους το «Σμιλεύοντας τον χρόνο» του Ταρκόφσκι.

Η αποδοχή των δέκα λεπτών διάβασμα είναι άμεση και ενθουσιώδης. Το βεβαιώνουν οι συνάδελφοι που ξεκινούν με τον ίδιο τρόπο τη μέρα τους. Το μαρτυρούν γονείς που μας μεταφέρουν πως βλέπουν τα παιδιά τους να διαμορφώνουν τα ίδια μια ζώνη ελεύθερου χρόνου στο καθημερινό τους πρόγραμμα και να την αφιερώνουν στο διάβασμα.

Κάθε πρωί, μέρα τη μέρα, τα «δέκα λεπτά διάβασμα» διαμορφώνουν το ήθος της τάξης και μας καθορίζουν ως κοινότητα ανάγνωσης. Συνιστούν μία διαδικασία ενεργητική, γίνονται κλειδί που ανοίγει τις πόρτες της αντίληψής μας. Διότι «διευρύνουμε τις φαντασιακές μας ικανότητες και εμπειρίες σημαίνει ότι τροποποιούμε την ικανότητά μας να κατανοούμε και να δρούμε μέσα στον κόσμο», κατά τον Χώθορν. Αυτό δεν είναι κάτι που γίνεται εύκολα και γρήγορα θα μου πείτε κι εγώ θα θα συμφωνήσω. Απ' την άλλη, τα «δέκα λεπτά διάβασμα» μου φέρνουν στο νου ένα στίχο του Ελύτη:

«Ώσπου τέλος ένοιωσα κι ας πα να μ' έλεγαν τρελό, ότι από ένα τίποτα γίνεται ο παράδεισος».

Μια επικράτεια ανάγνωσης

εικονογράφηση της Isabelle Arsenault από το βιβλίο της Maria Popova, A velocity of being, Enchanted Lion Books

Ομιλία στην ημερίδα Βιβλιοθήκες για παιδιά που διοργανώθηκε από τις διευθύνσεις πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης Αττικής και το Bookbook.gr στις 04.04.2019 στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών.

Διαβάστε ακόμη: Δέκα λεπτά διάβασμα

δημοφιλή θέματα βιβλίων στο bookbook.gr

Αρκούδες Αστυνομικά Δώρα Εβραίοι Ηρωίδες Ινδιάνοι Κίνα Καλοκαίρι Καπέλα Κατοχή Κυκλάδες Σπίτια Τσίρκο Χριστούγεννα άλογα έρωτας έφηβοι ήθη και έθιμα ήρωες αγάπη αγροκτήματα αγόρια αδέρφια αλεπούδες ανάγνωση ανάποδα παραμύθια ανθρώπινα δικαιώματα αριθμοί αρχαία Ελλάδα αρχιτεκτονική αστέρια αστρονομία βασιλιάδες βατράχια βιβλία βιβλιοθήκες βιογραφίες βροχή βυζαντινή αυτοκρατορία βυθός γάτες γίγαντες γενέθλια γεωμετρία γη γιαγιάδες γιορτή γονείς και παιδιά γύρος του κόσμου δάση δέντρα δεινόσαυροι δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος δημιουργικότητα διάστημα διακοπές διατροφή διαφορετικότητα δράκοι δόντια εκλογές εκπαιδευτικοί ελέφαντες ελληνικά βουνά ελληνική μυθολογία ενηλικίωση εξερευνήσεις εξωγήινοι επαγγέλματα επιστήμη επιστήμονες εποχές ερωτήσεις ευτυχία εφευρέσεις εφηβεία ζουζούνια ζούγκλες ζωγράφοι ζωγραφική ζωγραφικοί πίνακες ζώα ημερολόγια θάλασσα θάνατος θεατρικά έργα θησαυροί ιδέες ιππότες ιστορία, ελληνική ιστορία, παγκόσμια κήποι καιρός καράβια κατάσκοποι κατοικίδια ζώα κλιμακωτά παραμύθια κορίτσια κόμικς λέξεις λαγοί λαχανικά λιοντάρια λύκοι μάγισσες μάγοι μέλλον μαγειρική μαθηματικά μαμάδες μεγέθη μετανάστες μουσεία μουσικά όργανα μουσική μουσικοί μπαμπάδες μύθοι νάνοι νεράιδες νησιά ντετέκτιβς νύχτα ξωτικά ξόρκια οικογένεια οικονομία ορχήστρες ουράνιο τόξο πέταγμα παιδιά παιδιά με ειδικές ικανότητες παιδική ηλικία παιχνίδια παππούδες παραμύθια παρελθόν πειρατες περάσματα περιβάλλον περιβαλλοντική εκπαίδευση περιπέτειες πεταλούδες ποίηση ποδόσφαιρο πολιτικά δικαιώματα ποντίκια ποτάμια πουλιά πρίγκιπες πριγκίπισσες προϊστορία πρόσφυγες πρώτος παγκόσμιος πόλεμος πτήση πόλεις πόλεμος ρομπότ ρούχα ρωμαϊκή αυτοκρατορία σαλιγκάρια σελήνη σεξ σκιάχτρα σκοτάδι σκύλοι συμπεριφορά τρόποι συναισθήματα σχήματα σχολεία σχολείο σχολικός εκφοβισμός σύννεφα τέρατα τέχνη τίγρεις ταξίδια τηλεόραση υποβρύχια φάλαινες φαγητό φαντάσματα φανταστική λογοτεχνία φιλίες φιλοσοφία φοβίες φυσική φόβος φύση χάρτες χειμώνας χελώνες χορός χρυσάφι χρυσοθήρες χρόνος χρόνος μέτρηση χρώματα όνειρα ύπνος
Subscribe Here



τα βιβλία που αγαπήσαμε

βιβλία που ξεχωρίσαμε

συνδέσεις
bookbook.gr
κλείσιμο